Dit verhaal is een dystopie (https://nl.wikipedia.org/wiki/Dystopie). Dat is een verhaal over een (denkbeeldige) samenleving met akelige kenmerken, dat zich afspeelt in de toekomst, in dit geval een toekomst geleid door algoritmes.
Onze huidige tijd is in het verhaal gekend als het Prego. Dat Prego is wel nog maar zo’n dertig jaar geleden, want de oudere personages, zoals Barbara (de mama van hoofdpersonage Roz) en Wilfred (een vriend van Barbara) hebben die tijd nog wel bewust meegemaakt. Dat verleden wordt gezien als een schrikbeeld waar niemand terug naar toe wil. In het Prego waren de mensen namelijk bezig de wereld om zeep te helpen: “Het was geen geheim dat de wereld dertig jaar geleden een rampzalige plek was vol honger, oorlog, extreme hitte en meer ellende.” (26)
Men was dertig jaar geleden dan ook wanhopig op zoek naar een oplossing. Die werd gevonden in een boek, Alleen Samen, geschreven door Cato Maris. Daarin werd het idee geopperd dat ‘iedereen zijn eigen regels moet kunnen volgen. Er was een systeem nodig waarin iedereen zichzelf hielp om te doen wat goed is.’ In navolging van het boek krijgen alle mensen vanaf 16 jaar een dialego, een digitaal alter ego. Dat is een soort virtuele ideale versie van zichzelf, waarnaar elke persoon moet proberen te streven. Wie leeft volgens het ideale beeld van zijn dialego, krijgt elke maand bij de check een groen scherm. Wie te ver van het ideale beeld afwijkt een rood. Drie rode schermen betekent een trip naar het transferum waar de mens wordt uitgevlakt en enkel de dialego overblijft.
Roz is bijna 16 en houdt van leven op de rand: rondcrossen op de mountainbike, uitgaan, en zoals elke tiener ingaan tegen de regels. Samen met haar vriendje Fabian houdt ze ervan om dingen te doen die niet mogen – nu het nog kan – want pas vanaf 16 jaar beginnen de (rode) schermen te tellen. Tot Fabian net na zijn 16e verjaardag drie rode schermen scoort, en hij plots wordt afgevoerd naar zo’n transferum. Roz begrijpt er niks van. Hoe kan dat, als hij nog maar net 16 is? “Ik begrijp het gewoon niet. Ik dacht echt dat ik vorige maand een groen scherm zou scoren. Je weet hoe voorzichtig ik ben geweest. (…) Voor mijn doen was ik een engel en toch kreeg ik daarna weer rood bij de Check.” (67)
Rebels als ze is, wil Roz het er niet bij laten en ze gaat op zoek naar een manier om Fabian te bevrijden of te redden. Via Wilfred komt ze te weten dat Cato Maris niet – zoals iedereen denkt – al jaren geleden is verdronken, maar zich schuilhoudt op een onbewoond eiland, Isolamio. Roz onderneemt de uiterst lastige tocht daarnaartoe, maar hoewel Cato inderdaad nog leeft, is ze absoluut niet blij om Roz te zien. De smeekbede van Roz om haar en dan vooral Fabian te helpen, valt eerst volledig in dovenmansoren. Cato denkt er niet aan om haar veilig schuiloord op te geven. Beetje bij beetje komt Roz erachter dat Cato niet zoals zij dacht het meesterbrein is achter het hele dialego-idee, maar net heel bang is omdat ze haar verhaal in het Prego schreef als een waarschuwing voor de toekomst maar ze nu al die zaken die ze had bedacht als afschrikkingsmanoeuvre effectief ziet gebeuren. In plaats van een waarschuwing werd haar afschrikvisie geïmplementeerd als leidraad voor het leven, iets wat ze zelf nooit zo had bedoeld.
Maar onder impuls van (de wanhoop van) Roz begint Cato te begrijpen dat niets doen niet langer een optie is. Samen beslissen ze om het systeem van binnenuit aan te vallen. Als dat niet blijkt te helpen, moeten ze nog een stap verder gaan. Maar zal het genoeg zijn? En wat gebeurt er als het systeem zou instorten? Belanden ze dan terug in een soort Prego? Of wordt alles dan beter?
Alter is een behoorlijk dik boek, ideaal dus voor een paar druilerige weken of vakantieperiode. Ik heb al eerder een verhaal van Marloes Morshuis gerecenseerd (zie https://www.lees-wijzer.be/boeken/borealis/) en zie bepaalde belangrijke thema’s terug opduiken: aandacht voor duurzaamheid en het milieu en zorgen voor de toekomst. Want je kan er niet omheen dat het beeld van het Prego dat in het boek geschetst wordt, het beeld van onze huidige wereld is. Waar gaat deze wereld naar toe is een vraag die veel mensen, zeker ook jongeren momenteel bezig houdt. Dit verhaal geeft een mogelijk beeld van die toekomst, eentje waarin algoritmes en ideaal gedrag een schijnbaar vredige wereld hebben gecreëerd, maar het systeem staat onder druk en vertoont de eerste barsten.
Als ik dit verhaal in een woord zou moeten samenvatten, dan was het veerkracht. Roz is veerkrachtig want er overkomt haar een verschrikking, haar vriendje die naar het Transferum en dus in de richting van de schaduw wordt gestuurd. Ondanks haar ontreddering, geeft ze toch niet op en gaat ze tussen de regels van het systeem door op zoek naar Cato Maris. Ze slaagt er na verloop van tijd in haar ervan te overtuigen om actie te ondernemen, en door die actie, gedreven door haar veerkracht, vindt ook stilaan de rest van de wereld stilaan zijn veerkracht terug en er komt een tegenreactie op gang.
Het verhaal is heel spannend en ongelooflijk meeslepend. Maar het zit ook vol wanhoop, twijfel, en onzekerheid. Het is daarom ook wel soms donker, en het toekomstbeeld bij momenten angstaanjagend. Maar ik vertel de lezers graag wat ik ook mezelf regelmatig heb gezegd: het verhaal is nog niet uit, er kan nog van alles gebeuren, en geloof me: je wil echt wel weten hoe het met Fabian en Roz en al hun helpers afloopt!
Barbara Artoos