Weer een Joke van Leeuwen. De naam van ‘onze’ Nederbelgische auteur is ondertussen een soort van brand of keurmerk geworden, maar blijft garant staan voor goede tot zeer goede kinderboeken van internationaal niveau. Na enkele experimentele, kleurrijke uitgaven neemt Van Leeuwen de draad weer op met vroeger werk: één hoofdfiguur (een kind van de basisschool) en overvloedige pentekeningen die in wisselwerking staan met de tekst. Joke van Leeuwen is immers gezegend met een dubbeltalent. Ze is zowel schrijfster als illustrator. Eigenlijk moeten we van een driedubbel talent spreken, want Van Leeuwen publiceert ook poëzie voor volwassenen. Wat mij betreft mag Joke van Leeuwen ook nog als erudiete filosofe omschreven worden (zie onder meer haar Albert Verwey-lezing in 2013. De gedachten die ze toen over jeugdliteratuur formuleerde, kennen hun gelijke niet in het Nederlandse taalgebied).

Ook in het recente Die Dag vinden we het onderliggende wereldbeeld van Joke van Leeuwen ten overvloede geïllustreerd. Deef,  de hoofdfiguur (niet te verwarren met Deesje van de gelijknamige bestseller uit 1985) kenden we al van het boek Toen ik. Het nieuwe Die dag is er een soort vervolg op, wat ook gesuggereerd wordt door de identieke vormgeving. Het boek kan zelfstandig gelezen worden, hoewel je dan als lezer wel nieuwsgierig wordt naar de vroegere lotgevallen van Deef. Het Toen ik komt overigens voortdurend terug in de titels van elk hoofdstukje.

De toon wordt onmiddellijk gezet op de eerste pagina. Net als in Toen ik stelt Deef zichzelf voor: “Mijn vader en moeder hebben mijn naam bedacht voordat ik er iets kon over zeggen”. Meteen kondigt zich een onderliggend hoofdkenmerk aan van nagenoeg alle werken van Joke van Leeuwen: de solidariteit met het kind in een wereld die door volwassenen bepaald wordt.

Deef is een slimme, wijze jongen die diep nadenkt over de wereld en het leven. Op weg naar school stelt Deef vast dat de weg er niet meer is, de weg is weg! Vanuit een uitgegraven kuil spreekt Deef met een man die verklaart dat ze naar vroeger aan het zoeken zijn. “We vinden nog veel stukjes vroeger”, voegt hij eraan toe. Onwillekeurig zien we een gelijkenis met Alice in wonderland of Jip en Janneke (en zoveel andere jeugdboeken). Geen konijnenhol of gat in de haag als opening naar een nieuwe werkelijkheid vol avonturen, maar een kuil die wel eens door een archeoloog gegraven zou kunnen zijn. Goede raad is duur, Deef moet nu maar zelf uitzoeken hoe hij de weg naar school vindt. Gauw loopt het goed mis, Deef verdwaalt. Volgt dan een kettingverhaal met allerlei ontmoetingen en belevenissen. Het kettingverhaal bevat mogelijk wel erg veel, snel op elkaar volgende schakels voor de haastige (volwassen) lezer. Alles wordt in de ik-vorm verteld vanuit Deefs perspectief met alle associaties en gedachtenbuitelingen die erbij horen.  Te willekeurig springerig-associatief , denk je aanvankelijk.

Die dag vraagt echter aandachtige lectuur.  Wie die moeite opbrengt, merkt dat de tekst vol grappige wendingen, taalvondsten en dubbele lagen zit en dat je heerlijk meegenomen wordt in out-of-the-box-denken. Die dag doet je stilstaan bij taal, de waarneming van de werkelijkheid en het verloop van de tijd. “Niets is wat het lijkt” of “zo kan je het ook bekijken”, zou als thema van het boek geduid kunnen worden. Of het onvanzelfsprekende van het vanzelfsprekende, zoals Joke het bracht in haar Verwey-lezing. Doorheen het hele boek loopt ook nog eens de evoluerende gemoedstoestand van Deef. Zijn zoektocht brengt hem behoorlijk in de war, maar eind goed, al goed. Deef wordt herenigd met zijn moeder. Diep vanbinnen weet hij gewoon dat moeder de lekkerste pannenkoeken van de hele wereld maakt. Na dramatisch de weg verloren te hebben, voelt hij zich geborgen. Hoe surrealistische het ook wordt, Deefs innerlijk leven blijft heel herkenbaar en aannemelijk voor elke jonge lezer. En ook dat is een kenmerk van Joke van Leeuwens werk.

De vormgeving houdt gelijke tred met de alle richtingen uitgaande tekst. De gedachtestroom van Deef leidt tot visuele hoogstandjes. We zien allerlei lettertypes, bijvoorbeeld een KNAL! zoals in Van Ostayens Boem paukeslag. De rimpels van een oude vrouw “die al lang geleefd had” weerspiegelen zich in letters met onregelmatige contouren. Als lezer denk je er onmiddellijk bij dat het vrouwtje ook wat beverig moet zijn. Van Leeuwens tekenkunst maakt verder uitstapjes in twee knappe zoekplaatjes, een hangbrug en een mierenstoet die over twee pagina’s heen lopen… We treffen de beroemde konijn-eend van Joseph Jastrow en de penrose-driehoek aan. Die twee laatste tekeningen als klassieke voorbeelden uit de experimentele psychologie die bewijzen dat onze waarneming ons op het verkeerde been kan zetten en dat je iets helemaal anders kan bekijken door een perspectiefomslag.

Er mag dan wat sleet zitten op de formule die Joke van Leeuwen hanteert, Die dag is toch weer een bijzonder boek, vrolijk en ernstig tegelijk. Een leeftijdscategorie erop plakken? Daar is Van Leeuwen altijd huiverig voor geweest. Liefst maakt ze geen onderscheid tussen literatuur voor kinderen en literatuur voor volwassenen. Laten we het op 9+ houden wat de tekst betreft. En die plus heel ruim interpreteren wat de inhoud betreft. Ja, als volwassen lezer deed Die dag me over een heel aantal dingen anders nadenken en genoot ik bewonderend van de knappe illustraties.

Dirk Tavernier

Weetjes

• Ons aanstippen van de konijn-eend van Joseph Jastrow en de penrose-driehoek is voor de Vlaamse lezer niet compleet zonder de “figuur van Thiéry” te vermelden. Armand Thiéry (1868-1955) was een Leuvense experimenteel psycholoog die wereldberoemd is geworden met zijn figuur die de optische verwarring weergeeft waaraan het menselijk oog kan blootgesteld worden.
• De Hondsbossche Zeewering is de Vlaamse lezer wellicht niet bekend. In Nederland hoort elk schoolkind de naam van deze dijk wel eens in de les aardrijkskunde. Gespeld zoals de lekkere Bossche bol uit ‘s-Hertogenbosch.
• Exact op de dag (ja, die dag) van het schrijven van deze recensie (6 oktober 2025), kwam het bericht binnen dat Joke van Leeuwen de vijfjaarlijkse Tollensprijs in ontvangst mocht nemen.