De tekst op de achterkant nodigt je meteen uit: ‘Denk aan een dier, wat voor dier dan ook. Het kan een haai zijn of een inktvis of een slak of zelfs een mens zoals jij!’ De volgende alinea vat de kern van het boek samen: ‘Op elke pagina ontdek je een nieuw dier met zijn eigen verhaal. Het is aan jou om de keuzes te maken die naar de volgende stap in de evolutie leiden. Kun jij overleven, of sterf je onderweg uit? Voor het eerst ligt de reis in jouw handen.’
Het is een intrigerende aanpak. Begin je bijvoorbeeld bij het begin, ‘met een blob’, dan ben je een Dickinsonia, een van de eerste en simpelste dieren op aarde, dat leefde 570 miljoen jaar geleden. Doordat de verteller zich tot jou richt in de ik-vorm, word je als het ware uitgenodigd om je in het dier in te leven: ‘Je zit trots boven op een kiezelsteen die op de bodem van een warme zee ligt.’ Je hebt het naar je zin, maar wordt wel bedreigd door woeste golven en andere, hongerige blobs. Met een ‘Wat nu?’ op het eind krijg je de keuze tussen drie mogelijkheden: ‘Om je zeebenen uit te proberen, ga je naar pagina 10. Als slijm meer jouw ding is, mag je naar pagina 57. Of je laat een beetje ruggengraat zien, door te bladeren naar pagina 28’. Neem je bijvoorbeeld de laatste keuze, dan heb je je ontwikkeld tot een prima zwemmer met een begin van een ruggengraat, 530 miljoen jaar geleden. Je kan dan opnieuw kiezen en je verder ontwikkelen, tot je uiteindelijk een ‘overlever’ wordt die nu nog leeft, in dit geval de reuzenzoetwaterpijlstaartrog op p. 84. Koos je voor pagina 100, dan ben je uitgestorven als megalodon, zo’n 3,6 miljoen jaar geleden.
Zo kan je ook meteen bladeren naar overlevers of uitgestorven dieren. Overlevers als de dagpauwoog, tijger, kip, hond, huisspin of mens. Telkens opnieuw word je verrast door de heldere en originele manier waarop het dier wordt voorgesteld. Bij de kip bijvoorbeeld leer je hoe je je zo goed hebt leren aanpassen dat je de dinosauriërs hebt overleefd en daarin de mens overtreft: ‘Die mensen zijn geëvolueerd uit apen, zoals jij afstamt van dinosauriërs, maar heel veel van hen hebben dat natuurlijk niet in de gaten. Dat is zonde, want misschien zouden ze meer respect voor je hebben als ze je geschiedenis zouden kennen.’ Die solidariteit met het dier kleurt het hele boek, waarbij soms de verhouding met de mens omgekeerd wordt, wat een verrassende kijk oplevert, zoals in de slotzinnen van de tekst over de hond: ‘Je mens glimlacht. Het bot wordt losgelaten en je vangt het met je carnivorenkaken. Gefeliciteerd, je hebt zojuist een mens getraind. Brave hond.’ (p. 55) Of neem de huisspin, die ineens minder griezelig wordt doordat je ervan overtuigd wordt hoe nuttig dat dier is. Ook over de uitgestorven dieren kom je in kort bestek heel wat te weten, onder meer hoe of waarom ze zijn uitgestorven, zoals de ammoniet, de reuzenmiljoenpoot of de tyrannosaurus rex.
Het hele avontuur van de evolutie wordt in enkele inleidende hoofdstukken helder gekaderd. In ‘Wat is evolutie’ leer je welke rol hierbij gespeeld werd door variatie, dood en natuurlijke selectie. Het belang van de onderzoeken van Darwin en Wallace wordt in de verf gezet (al is het wel jammer dat je over Wallace geen verdere uitleg krijgt). In ‘Ontdekkingsreis door de evolutie’ krijg je uitleg over de werkwijze in het boek en over het belang van fossielen en DNA-onderzoek. En dan kan het avontuur beginnen. Achteraan krijg je nog een bijzonder verhelderende stamboom van de dieren die in het boek aan bod kwamen (onder de titel ‘evolutie ontrafeld’), een index (van ‘aap’ tot ‘zoogdier’) en een woordenlijst, met een korte en ook hier heldere uitleg bij kernbegrippen als ‘aanpassing’, ‘mutatie’ en ‘weekdier’.
Het boek is geïllustreerd met geschilderde prenten van Gordy Wright. Die hebben ten opzichte van foto’s het voordeel dat de kunstenaar ook uitgestorven dieren tot leven kan wekken en bijzondere accenten kan leggen of beter in de verf zetten, zoals de ‘ogen’ op de vleugels van de dagpauwoog.
Kies je eigen evolutie is een hoogst origineel, uitdagend en helder geschreven informatief meesterwerk over de evolutie van het leven op aarde. Een absolute aanrader.
Jan Van Coillie